Abstract

Molla Sadrâ, Vâcibü’l-Vücûd’un varlığı hakkında farklı yöntemlerle farklı burhanlar açıklamıştır. Onun açıkladığı burhanlardan biri, insanın kendi özündeki fıtrî eğilimlere teveccüh ederek ve fıtrî akıl ile hiçbir çaba gerektirmeden Allah’ın varlığını idrak ettiği fıtrat burhanlarıdır. Fıtrat burhanları hiçbir aracıya gerek kalmadan içsel ve huzûrî tanımayla ilâhî zâta taalluk eder. Molla Sadrâ, Allah’ın hem huzûrî hem de husûlî yaklaşımla tanınabileceğini ifade eder. Ancak fıtrat burhanları bağlamında sadece huzûrî marifetle Allah’ın varlığını ispatlamaya çalışır. O, fıtrat burhanlarını; varlığın asaleti, varlığın teşkiki, ma’lûl’un bağımlı varlığı ve huzûrî bilgi olmak üzere bazı öncüller üzerine bina eder. Fıtrat burhanlarının anlaşılması bu meselelerin anlaşılmasına bağlıdır. Molla Sadrâ’nın açıkladığı bağımlılığın şühûdu burhanına göre bütün ma’lûller Allah’ın tecellileridir ve illetinden bağımsız bir gerçeklikleri yoktur. İnsan bunu huzûrî bilgi ile şühûd eder. Bağımlı olan ile bağımlı olunan arasında tezâyüf vardır. Bu yüzden bağımlı olan varlık zatını şühûd ettiği gibi bağımlı olunanı yani Allah’ı şühûd eder. Çaresizlikte ümit burhanına göre dünyevi ve maddi olgulardan ümidin kesildiği zaman insanın özünde bir ümit oluşur. Her ümit bir ümit edileni gerektirir. Bu ümit, doğal ve maddi vesileleri kullanma ümidi olmadığı zaman ortaya çıktığı için söz konusu ümit edilen sınırlı olmayıp mutlaktır. Bu çalışmada Molla Sadrâ’nın fıtrat burhanları açıklanmış ve bunların Vâcibü’l-Vücûd’un varlığını ispatlama yeterlilikleri incelenmiştir.